حضور عالمان خراسانى در حوزهء بغداد ، استادان كوفى در قم ، انديشمندان اهل رى در خراسان و . . . مىباشيم . برشمردن نام همهء عالمانى كه به مراكز ديگر مهاجرت كردند در اين مقوله ميسر نيست و لذا فقط به برخى از موارد شاخص آن‌ها اشاره مىكنيم . يكى از اين موارد محمد بن يعقوب كلينى ، دانشمند بنام اين عصر است . وى كه اهل رى بود ، به قم مهاجرت كرد و بيشتر عمر خويش را در اين شهر سپرى نمود و در اواخر عمر نيز به بغداد رفت و دو سال پايانى عمر خويش را در آن‌جا گذراند . گويا وى كتاب الكافى خود را در حوزهء بغداد روايت مىكرد . « 1 » جالب‌توجه است كه شمارى از استادان كلينى ، پرورش‌يافتگان حوزهء خراسان و شاگردان فضل بن شاذان نيشابورى بودند ؛ مانند على بن قتيبه نيشابورى و محمد بن اسماعيل بندقى كه گويا به قم مهاجرت كرده بودند . « 2 » از همين قبيل مىتوان از مهاجرت برخى استادان كوفى نيز به ديگر حوزه‌ها ياد نمود . در اوايل غيبت صغرى سهل بن زياد آدمى ، راوى مشهور و از اصحاب امام عسكرى ، كه داراى تأليفات متعددى بود ، از كوفه به قم آمد ، ولى در اثر اختلاف عقيدتى با عالمان قم به رى هجرت كرد . « 3 » ابن عقبه شيبانى و على بن محمد بن زبير قرشى نيز از كوفه به بغداد آمدند . « 4 » برخى از اينان حتى به مراكز دوردست‌تر مهاجرت مىنمودند ، مثلا ابراهيم بن على كوفى ، كه موصوف به علم و زهد ، و راوى احاديث و صاحب تصنيفات عديده‌اى بود به سمرقند رفت و در آن‌جا سكنى گزيد . مقام علمى وى به‌گونه‌اى بود كه مورد احترام امراى سامانى آن ديار ، به‌ويژه نصر بن احمد سامانى ( حكومت 301 -

--> ( 1 ) . نجاشى ، همان ، ص 377 . ( 2 ) . دوانى ، مفاخر اسلام ، ج 1 ، ص 146 . ( 3 ) . نجاشى ، همان ، ص 417 . ( 4 ) . طوسى ، رجال ، ص 433 .